NHÂN BẢN VÀ MÔI TRƯỜNG SỐNG

Đất Sáng 05.2016
Môi trường chính là một trong những vấn đề mang tính toàn cầu mà hiện nay con người đang phải đối diện. Cùng với dòng phát triển của xã hội, môi trường ngày càng trở nên tồi tệ hơn. Nguyên do của sự biến đổi này xuất phát từ đâu thì có lẽ chúng ta cần phải cùng nhau nhìn nhận lại một cách nghiêm túc, bởi tầm ảnh hưởng của môi trường đến cuộc sống của con người là vô cùng rộng lớn.

Chắc chắn sẽ có rất nhiều vấn đề để liên quan đến cuộc sống và con người, tuy nhiên trong bài viết này, chúng tôi chỉ xin mạn phép đưa ra một cái nhìn tổng thể xung quanh vấn đề môi trường để từ đó chúng ta có thể nhìn nhận thêm qua từng góc độ cá nhân.
MÔI TRƯỜNG - SỰ SỐNG
Môi trường, trong đó có nhiều yếu tố riêng biệt tương tác và cùng hình thành. Các yếu tố này có thể kể ra như: không khí, nước (biển hồ, sông, suối…), rừng núi, động thực vật, nhiệt độ, khoáng sản v.v…

Thử hỏi, nếu hành tinh mà chúng ta đang sống đây mà thiếu đi một trong các yếu tố trên thì sẽ ra sao và cuộc sống của chúng ta sẽ thay đổi thế nào. Có lẽ chúng ta vẫn sẽ sống nhưng không phải như bây giờ. Tại sao chúng tôi có thể nói như vậy?

Môi trường chính là điều kiện cần để hình thành nên cuộc sống và xã hội. Dựa vào các điều kiện của môi trường mà hình thành nên các sự sống hoặc sự việc – hiện tượng khác nhau. Trong Kỷ Băng Hà cách đây chục triệu năm về trước, chắc chẳng có người nào có thể tồn tại ở đó, cũng chẳng có động vậy hay thực vật nào. Qua thời gian tất cả được hình thành và biến đổi không ngừng theo từng mức độ lớn-nhỏ, nhanh-chậm khác nhau. Nếu nhìn lại, chúng ta sẽ phải biết ơn nhờ có sự thay đổi tích cực của mội trường mà mọi sự sống trên trái đất hiện nay được duy trì, trong đó có sự sống của con người. Vậy chẳng phải môi trường như là đấng tạo hóa đã sinh ra trái đất và ban phát sự sống cho muôn loài hay sao. Tất cả các sự sống đều cần đến các yếu tố từ môi trường. Ngay từ lúc con người được sinh ra, từ hơi thở đầu tiên đã được hấp thụ không khí để cố thể duy trì cho suốt sự sống, các yếu tố khác như nước, thực phẩm, nhiệt độ v.v… cũng từ từ hỗ trợ trong suốt hành trình của sự sống.
Khi mà môi trường bị biến đổi bất thường thì khi đó sự sống của trái đất và các loài động thực vật cũng bị thay đổi. Điều này dễ nhận biết, bởi qua suốt 4,7 tỉ năm hình thành của trái đất và khoảng 2,5 tỉ năm từ khi bắt đầu có sự sống, đã có rất nhiều loài động thực vật bị tuyệt chủng. Điển hình như khủng long (cách đây khoảng 150 triệu năm), voi Ma Mút (cách đây khoảng 4000 năm) và còn rất nhiều các sinh vật khác cũng đã biến mất trong sự ngỡ ngàng và tiếc nuối của các nhà khoa học. Nguyên nhân của việc nhiều loài động thực vật biến mất không đâu khác đều bới tác động từ yếu tố môi trường, dù là trực tiếp hay gián tiếp.

Qua đó chúng ta có thể thấy, môi trường chính là tác nhân và cũng là điều kiện để cho sự sống được phát sinh và duy trì. Và khi nói tới môi trường chúng ta không thể tách rời nó với sự sống trên trái đất này.

MÔI TRƯỜNG THẾ GIỚI NÓI CHUNG
Thực trạng môi trường hiện nay của thế giới đang được đặt trong mức báo động. Môi trường đang biến đổi và bị hủy hoại theo mức độ ngày một trầm trọng hơn.
Có rất nhiều nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng môi trường suy thoái hiện nay. Trước hết phải kể tới việc gia tăng dân số toàn cầu. Theo Quỹ Dân số Liên hiệp quốc (UNFPA) cho biết, dân số thế giới đang tăng 7,8 triệu người mỗi năm, hiện nay dân số thế giới đã gần đạt mức 7 tỉ người. Việc gia tăng dân số thường kéo theo sự nghèo đói, bệnh tật và ảnh hưởng xấu tới môi trường và hệ sinh thái.
Dân số tăng đồng nghĩa với việc các nhu cầu về vấn đề ăn, ở và sinh hoạt cũng tăng và làm gia tăng quá trình tiêu thụ cũng như phát thải. Nguồn tài nguyên thế giới đang dần cạn kiện do việc khai thái bừa bãi của bàn tay con người, đặc biệt ở những nước đang và kém phát triển. Các nguồn tài nguyên thiên nhiên, khoáng sản v.v… đã bị khai thác một cách bừa bãi. Diện tích rừng thế giới giảm mạnh do các hoạt động của con người, nạn săn bắn động vật trái phép đã gây nên sự mất cân bằng sinh thái, cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên và làm giảm đi sự đa dạng sinh học trong tự nhiên. Cũng chính từ việc khai thác bừa bãi tài nguyên rừng, khoáng sản đã dẫn tới hiện tượng sa mạc hóa làm giảm sự màu mỡ của đất đai và ảnh hưởng trực tiếp đến việc sản xuất nông nghiệp cũng như cuộc sống của con người.
Thiên tai xuất hiện ngày càng nhiều và dường như không chừa một quốc gia nào; từ động đất, sống thần, hạn hán, lũ lụt, bão cát, bão tuyết v.v…, đe dọa trực tiếp tới tính mạng và cuộc sống của con người. Đặc biệt, cả thế giới đang lo ngại trước sự nóng lên từng ngày của trái đất. Điều này là hệ quả chính của việc công nghiệp hóa gây ra hiệu ứng nhà kính. Lượng khí thải, rác thải công nghiệp khổng lồ được xả vào môi trường từng ngày. Việc nhiệt độ trái đất tăng cũng sẽ kéo theo thiên tai, hạn hán và mất mùa, gây ra thiệt hại không nhỏ tới đời sống sản xuất của con người nói chung.

Trước những thách thức và nguy ngơ biến đổi khí hậu và môi trường thế giới, công ước chung của Liên Hiệp Quốc về biến đổi khí hậu (United Nations Framework Convention on Climate Change, gọi tắt là UNFCCC) đã chính thức đưa ra ký kết và có hiệu lực từ ngày 21 tháng 3 năm 1994). Đây một hiệp ước quốc tế về môi trường được đàm phán tại Hội nghị Liên Hiệp Quốc về Môi trường và Phát triển, thường được gọi là Hội nghị thượng đỉnh Trái Đất. Mục tiêu của bản công ước chung là "ổn định các nồng độ khí nhà kính trong khí quyển ở mức có thể ngăn ngừa được sự can thiệp nguy hiểm của con người đối với hệ thống khí hậu". Kể từ đó, hội nghị được diễn ra đều đặn mỗi năm 1 lần, nhằm kêu gọi các nước tham gia ký kết và cùng chung tay trong việc chống biến đổi khí hậu, bảo vệ môi trường. Tháng 12 năm 2015 tại Paris, Cop21 đã có trên 150 quốc gia tham gia hội nghị này.

THỰC TRẠNG MÔI TRƯỜNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
Có thể nói, môi trường của Việt Nam hiện nay đang nằm trong mức báo động cao và chịu tác động rất lớn từ quá trình cộng ngiệp hóa không đúng cách. Vấn đề ô nhiễm xảy ra trên cả 4 phạm vị: ô nhiễm đất, ô nhiễm nước, ô nhiễm không khí và nhiễm độc thực phẩm. Trong đó đáng lưu ý nhất là việc ô nhiễm không khí, tiếp sau đó là ô nhiễm nguồn nước, nhiễm độc thực phẩm và ô nhiễm đất.

Hiện nay, ở các khu công nghiệp lớn và những khu đô thị, nơi tập trung đông đúc các nhà máy xí nghiệp, phương tiện giao thông thì việc ô nhiễm không khí rất nghiêm trọng và đáng báo động. Mức độ ô nhiễm không khí hiện nay đã vượt mức cho phép nhiều lần. Theo như các báo cáo của Bộ tài nguyên và môi trường, hiện nay ở Việt Nam có trên 200 khu cộng nghiệp được Thủ tướng chính phủ phê duyệt và quyết định thành lập trên 56 tỉnh thành trực thuộc trung ương và có hàng trăm cụm – điểm công nghiệp được ủy ban các tỉnh, thành trực thuộc trung ương cấp phép phê duyệt hoạt động. Cũng theo các báo cáo giám sát của ủy ban khoa học công nghệ và môi trường, thì hầu hết các nhà máy, xí nghiệp có hệ thống xử lý nước thải tập trung đạt tiêu chuẩn rất thấp hoặc không đạt tiêu chuẩn. Nhiều nơi có nhưng không đưa vào hoạt động và xử lý vì lý do tiết kiệm chi phí. Theo các đánh giá của các nhà khoa học, hiện nay nguồn nước ở các lưu vực sông đều bị ô nhiễm nặng và không đủ chất lượng cho việc cấp nước sinh hoạt. Đây thực sự là vấn đề nghiêm trọng và nó sẽ ảnh hưởng mang tính lâu dài đến sức khỏe và cuộc sống của người dân, đặc biết với những khu vực dân sử dụng thường xuyên nguồn nước tự nhiên.
Nhìn chung, hầu hết các khu – cụm công nghiệp trên cả nước chưa đáp ứng được những tiêu chuẩn về môi trường. Thực trạng đó làm cho môi trường sinh thái ở một số địa phương bị ô nhiễm nghiêm trọng. Người dân, đặc biệt những người sống gần các khu cộng nghiệp, đang phải đối mặt với thảm họa từ môi trường. Họ phải sống chung với khói bụi, uống nước từ nguồn ô nhiễm chất thải công nghiệp… Cũng chính vì thế nên không thể tránh khỏi việc người dân cảm thấy bất bình và có phản ứng với những hoạt động gây ô nhiễm môi trường của các hãng xưởng sản xuất, thậm chỉ người dân phải kiến nghị với chính quyền và các cơ quan chứng năng yêu cầu can thiệp và giải quyết các thực trạng ô nhiễm xảy ra.

Thêm nữa, hiện nay nhiên liệu được sử dụng chính trong các nhà máy sản xuất, các khu công nghiệp hay làng nghề vẫn là những dạng nguyên liệu thô như than hay củi làm chất đốt, tạo ra một lượng lớn khí carbon, làm tăng hiệu ứng nhà kính.
Ngay ở các khu đô thị, tình trang ô nhiễm cũng đang ở mức báo động. Đó là ô nhiễm nước thải, rác thải sinh hoạt, rác thải y tế, không khí và tiếng ồn v.v…, tính đến có khoảng 34 tấn rác thải y tế mỗi ngày. Theo kết quả nghiên cứu của ngân hàng thế giới (WB) vào năm 2008, thì Hà Nội và Sài Gòn là 2 thành phố ô nhiễm nạng nhất trong 10 thành phố lớn ở Việt Nam về đất, nước và không khí. Hà Nội, Sài Gòn cũng đứng đầu Châu Á về mức độ ô nhiễm môi trường.
Việc phá rừng, chặt cây ồ ạt ở các đô thị đã khiến cho diện tích rừng giảm nghiêm trọng, gây ra hiện tượng đất sói mòn đất rừng, lũ lụt triền miên và làm giảm khả năng hấp thụ carbon đẫn đến không khí bị ô nhiễm, lượng khói bụi tăng.
Một nỗi lo không hề nhỏ hiện nay của hầu hết tất cả người dân việt nam hiện nay đó chính là vấn đề an toàn thực phẩm. Hầu hết tất cả các thực phẩm hiện nay tại việt nam đều không đảm bảo chất lượng an toàn thực phẩm. Hầu hết tất cả các loại thực phẩm, từ rau quả, thịt, cá, đồ hộp, đồ khô v.v… mà người dân Việt Nam đang hàng ngày sử dụng đều không được đưa qua sự kiểm duyệt an toàn. Chính điều này đã khiến cho người dân trở nên lo lắng, hoang mang trong từng lựa chọn cho bữa ăn của gia đình. Hậu quả của vấn đề này thì thật khôn lường và người dân thì không thể tự kiểm soát. Thực tế đã có nhiều trường hợp ngộ độc thực phẩm hàng loạt xảy ra tại các nhà máy, bệnh viện, chỗ làm… thậm chí dẫn đến tử vong. Nhưng điều đáng sợ nhất đó chính là vấn đề sức khỏe của cả một đời người và của cả những thế hệ sau này.

Nguyên nhân

Có rất nhiều nguyên nhân dẫn tới thực trạng ô nhiễm môi trường ở Việt Nam hiện nay, xong chúng ta có thể liệt kê những nguyên nhân chính sau:
- Việt Nam chưa có một cơ chế chính sách, pháp luật hợp lý trong việc bảo vệ môi trường. Việc tổ chức quản lý và giám sát của các cơ quan chức năng thiếu chuyên nghiệp và rất lỏng lẻo. Theo thống kê của bộ tư pháp Việt Nam, hiện nay có khoảng trên 300 văn bản pháp luật về bảo vệ môi trường nhưng chưa hoàn thiện và đồng bộ, thiếu chi tiết, dẫn đến việc áp dụng không hiệu quả.
- Các lực lượng, tổ chức bảo vệ mội trường làm việc chưa đúng với chức năng và trách nhiệm của mình, tạo cơ hội và sơ hở cho các cá nhân và tổ chức lợi dụng và gây ảnh hưởng tới môi trường trong quá trình sản xuất và sinh hoạt. Chưa có các biện pháp xử lý hợp lý với các trường hợp vi phạm luật bảo vệ môi trường, hệ thống pháp luật thiết chặt chẽ và không công minh tạo cơ hội cho việc luồn lách và che giấu các vi phạm.
- Bản thân các cấp chính quyền, từ trung ương cho tới các địa phương chưa thực sự có nhận thức đúng đắn và đề cao tầm quan trọng của môi trường trong đời sống xã hội. Dẫn đến buông lỏng quản lý, thiếu trách nhiệm kiểm tra giám sát. Việc giám sát có chăng cũng chỉ là mặt hình thức cho qua, thậm chí chuyên môn của cán bộ, nhân sự không đủ để đáp ứng trong việc giám sát và kiểm tra bảo vệ môi trường.
- Nhà nước và các cơ quan chức năng chưa có một chính sách hỗ trợ giáo dục và tuyên truyền cho người dân trong việc nâng cao ý thức, trách nhiệm bảo vệ mội trường. Hầu hết các phong trào bảo vệ và đấu tranh vì môi trường hiện nay đều do cá nhân hoặc nhóm người tự phát khơi dậy và thực hiện, các cơ quan chức năng không thực sự vào cuộc trong việc bảo vệ mội trường, thậm chí còn cố tình nhắm mắt làm ngơ hoặc đùn đẩy trách nhiệm.

Chính những nguyên do trên đây đã khiến cho tình trạng ô nhiễm mội trường càng lúc càng trở nên nghiêm trọng hơn. Hậu quả trước hết là ảnh hưởng tới sức khỏe và đời sống của người dân, sau là tác động xấu tới môi trường chung của thế giới. Môi trường đang đứng trước những mối nguy hại cả trước mắt và sau này, điều này đòi hỏi nhà nước và các cơ quan chức năng cho tới từng người dân phải thực sự ý thức đúng đắn tầm quan trọng của môi trường và phải đưa ra những biện pháp để nhằm khắc phục và ngăn chặn tình trạng ô nhiễm môi trường ở Việt Nam nói riêng cũng như của thế giới nói chung.

CÁC GIẢI PHÁP ĐỂ GIẢI QUYẾT THỰC TRẠNG Ở VIỆT NAM
Việc bảo vệ môi trường cần phải được thực hiện một cách cấp bách, đồng bộ và có hệ thống. Nó không chỉ của riêng ai hay của riêng quốc gia nào, mà môi trường thực sự là một vấn của toàn thế giới.
Nhìn từ góc độ quốc gia của chúng ta, Việt Nam đang trong thời kỳ công nghiệp hóa, điều đó đồng nghĩa với nguy cơ ô nhiễm môi trường là điều không thể tránh khỏi. Do vậy, Chính phủ Việt Nam cần phải nhìn nhận nghiên túc về tầm quan trọng của môi trường cũng như các mối nguy hại đang chờ đợi phía trước và phải có các giải pháp đúng đắn kịp thời cho công tác bảo vệ môi trường xanh, sạch và đẹp. Để làm được điều này, cần phải tạo ra một sự thay đổi lớn và sự nỗ lực lớn từ cấp nhà nước cho tới từng địa phương.

- Thứ nhất, Việt Nam cũng như các nước cần phải tuân thủ và thực hiện các cam kết trong bản thỏa thuận chống biến đổi khí hậu toàn cầu đã được thông qua tại Hội nghi thượng đỉnh Liên Hiệp Quốc. Trong bản hiệp ước này có đề cập, các nước phát triển sẽ dành 100 tỉ USD/năm đầu tư cho các nước đang phát triển trong việc chuyển từ năng lượng hóa thạch sang dùng năng lượng sạch để ứng phó với tình trạng biến đổi khí hậu.
Việt Nam cũng cần sử dụng một cách đúng đắn và hợp lý các nguồn vốn đầu tư, hỗ trợ từ nước ngoài (ODA) trong việc cải thiện môi trường trong các dự án và công trình như: cấp nước sạch, xử lý rác thải, tạo và sử dụng năng lượng sạch (năng lượng mặt trời hay nguồn nhiệt năng từ rắc). Các dự án này phải đến được với người dân và mang lợi ích thực sự cho người dân.

- Thứ hai, cần kiểm tra và xây dựng lại hệ thống pháp luật bảo vệ môi trường thực sự chặt chẽ, đồng thời nghiệm túc áp dụng, thực hiện đúng như những gì đã đề ra. Cần đưa ra các tiêu chuẩn vệ sinh và an toàn môi môi trường trong các nhà máy, các khu công nghiệp đặc biệt trong việc xử lý khí thải, nước thải. Dựa theo các tiêu chuẩn đó, đội ngũ cán bộ vệ sinh, an toàn môi trường phải theo dõi kiễm tra thường xuyên trong suốt quá trình hoạt động, sản xuất; ngăn chặn các nguy cơ gây hại tới môi trường và ảnh hưởng tới sức khỏe và đời sống người dân.
- Thứ ba, nhà nước và các cơ quan chức năng phải có trách nhiệm kiểm tra và đánh giá thực trạng môi trường, tình trạng nguồn nước, không khí, đất ở từng khu vực, nhất là ở những khu công nghiệp và khu tập trung đông dân cư, khu đô thị. Các cơ quan chức năng phải giám sát và chịu trách nhiệm với các tổn hại của môi trường cũng như tổn hại tới sức khỏe và của người dân.
- Thứ tư, cần thực hiện công khai, minh bạch các quy hoạch, các dự án; phải thông qua và để cho người dân được có ý kiến đánh giá, phản biện khách quan; đồng thời phải tôn trọng các ý kiến đó.
- Thứ năm, nhà nước cần chú trọng việc giáo dục, chủ động nâng cao nhận thức cho người dân trong công tác bảo vệ môi trường. Nhà nước cũng cần có những chính sách hỗ trợ người dân trọng việc cung cấp nước sạch, an toàn thực phẩm, xử lý nước thải, rác thải; tạo điều kiện cho các cá nhân, tổ chức dân sự được tham gia hoạt động trong các phong trào bảo vệ môi trường, môi sinh.

KẾT LUẬN
Môi trường và thiên nhiên được coi như là người mẹ đã sinh ra và nuôi nấng muôn loài, muôn vật. Vì thế bảo vệ môi trường có ý nghĩa vô cùng quan trọng với sự sống và sự phát triển của con người và xã hội. Hành tinh xanh của chúng ta cũng giống như một xã hội tốt đẹp, cả hai đều được coi như là những nền tảng của sự sống và những giá trị của con người phát huy. Cả thế giới dường như đang trong giai đoạn phát triển của nền công nghiệp hóa và khoa học kỹ thuật để tìm đến những giá trị vật chất đáp ứng cho như cầu của con người, nhưng con người chúng ta không thể mải mê trong cuộc chạy đua đó mà quên đi các giá trị khác của cuộc sống. Hành trình của sự sống phải được cần bằng bởi hai yếu tố: vật chất và tinh thần, đó cũng chính là giá trị chính mà con người luôn tự kiếm tìm trong thế giới hữu hạn này.

Con người và Xã hội của tinh thần Nhân Bản sẽ luôn coi môi trường là điều kiện chung cần được chăm sóc và bảo vệ. Bởi lẽ, Nhân Bản cũng chính là sự hòa ái, biết thương yêu và sẻ chia. Bảo vệ môi trường không chỉ là chúng ta bảo vệ cho lợi ích cá nhân mà là vì lợi ích chung của tất cả muôn người, muôn loài cùng chung sống. Chung tay bảo vệ môi trường, bảo vệ sự sống cho Hành Tinh Xanh mãi ’’xanh’’ thực sự, cũng chính là chúng ta đang phát huy Tinh thần Nhân Bản.

Nếu có ai đó hỏi, bạn muốn một môi trường sống như thế nào? Chắc chúng ta sẽ chẳng ngần ngại để có thể trả lời rằng: Tôi muốn được sống trong một môi trường tốt nhất, hít những hơi thở trong lành nhất, dùng được thực phẩm an toàn nhất và uống những giọt nước tinh khiết nhất… Với xã hội cũng vậy, chúng ta đều mong muốn tất cả được sống trong một xã hội tiến bộ và văn minh, ở đó, con người được cảm nhận và trải nghiệm tất cả những giá trị tốt đẹp nhất của cuộc sống mà con người có thể xây dựng và đem đến cho nhau từ những điều đơn giản và thiết thực nhất.
Với đất nước và con người Việt Nam cũng thế, chúng ta luôn mong muốn được sống trong một môi trường và đất nước tươi đẹp. Cho dù đó chưa phải là hiện thực, nhưng mong muốn đó cũng chẳng quá xa vời nếu tất cả chúng ta luôn biết hướng về và chung sức cho những hoài bão và ước mơ xây dựng, phát triển đất nước, để một ngày kia đất nước sẽ trở nên tươi sáng, hạnh phúc và rạng ngời hơn trong tình Việt Nam.